Volg Bouwkroniek

Abonneer u
Aanmelden

Volg Bouwkroniek Bouwkroniek

Ziekenhuisarchitectuur op maat van patiënten

Ziekenhuisarchitectuur op maat van patiënten

'Het is hier nogal ziekenhuisachtig.' Meestal wordt zulke uitspraak niet als compliment bedoeld. Waarom hebben we zo'n negatief beeld van het ziekenhuis' En hoe draagt het ziekenhuisgebouw daartoe bij' Inzicht krijgen in hoe een patiënt in een ziekenhuis de ruimte om zich heen beleeft en in kaart brengen hoe hierop kan ingespeeld worden, zijn de basisingrediënten voor het doctoraatsonderzoek van ingenieur-architect Margo Annemans. Met dit onderzoek wil ze de brug met de praktijk slaan en praktische adviezen formuleren voor architecten en opdrachtgevers.

Traditioneel wordt een ziekenhuis beschouwd vanuit het medisch standpunt waarbij patiënten worden opgedeeld op basis van hun ziektebeeld. Functioneel en organisatorisch valt hier zeker iets voor te zeggen, maar wat als we patiënten zouden benaderen vanuit hun ruimtelijke noden' Zou de gekende pathologische opdeling dan stand houden' Met andere woorden welke opdeling is relevant vanuit het standpunt van patiëntenbeleving en architectuur'

Vanuit dit standpunt naar de patiëntenpopulatie kijken bleek een heel andere opdeling van groepen naar voren te brengen. Op basis van onderzoek naar ziekenhuislogistiek werden nieuwe parameters gedefinieerd om patiëntengroepen te bepalen: verblijfsduur, mate van bekendheid met het ziekenhuis en het al dan niet gepland zijn van de opname. Hieruit kwamen drie types van patiënten naar voren: mensen die voor een dagopname naar het ziekenhuis komen, mensen die langer dan een week blijven, en mensen die op de spoedafdeling belanden. De drie types, bleken heel andere noden te hebben op het vlak van ruimte.

Dagziekenhuis

Patiënten van het eerste type komen naar het ziekenhuis voor een kleine ingreep en kunnen dezelfde dag weer naar huis. Binnen dit patiënttype werden twee ziekenhuisomgevingen onderzocht. De klassieke omgeving waar een patiënt een kamer en bed wordt toegewezen, verondersteld wordt in bed te blijven liggen en naar de operatiekamer wordt gereden. In deze context werd de noodzaak van het in bed liggen door heel wat patiënten in vraag gesteld. Veel patiënten in het dagziekenhuis zijn immers niet echt ziek maar komen voor een onderzoek of kleine ingreep.

Daarom werd ook een meer alternatieve omgeving onder de loep genomen. Nieuwe dagziekenhuizen opteren als maar vaker voor een aanpak waarbij patiënten in een wachtkamer ontvangen worden, hun persoonlijke spullen in een locker achterlaten en vervolgens zelf naar de operatiekamer wandelen. Achteraf kunnen ze dan nog even bekomen in een lounge of kamer, afhankelijk van hun persoonlijke voorkeur en de aard van de ingreep. Hier voorziet de verpleging hen hier van een kop koffie en komt de behandelende arts langs voor het ontslag.

Ondanks de verzuchtingen van de eerste groep bleek er geen eenduidige voorkeur voor één van beide systemen. Waar je bij de klassieke aanpak de controle uit handen geeft en meer passief de omgeving ervaart, laat de tweede aanpak dit niet toe. Voor sommige patiënten bleek net deze gedwongen confrontatie met de (klinische) omgeving van het operatiekwartier eerder onaangenaam. Wat in beide situaties in het oog sprong was dat patiënten hun verblijf vooral als onaangenaam ervaarden op plekken waar de ruimtelijk beleving niet strookte met de gecommuniceerde zorgvisie.

Patiëntenbeleving wordt bepaald door de aaneenschakeling van ruimtes, niet door elke ruimte afzonderlijk.

Dit bevestigt hoe belangrijk het is voor ziekenhuizen om bewust om te springen met alle ruimtes waar patiënten komen, of dit nu verblijfsruimtes of transportzones zijn. Patiëntenbeleving wordt bepaald door de aaneenschakeling van ruimtes, niet door elke ruimte afzonderlijk. Door een consequente aanpak van het geheel van ruimtes wat sfeer en beleving betreft kan een gebouw optimaal bijdragen aan het ondersteunen en communiceren van een zorgvisie.

Lang verblijf

Een langdurig ziekenhuisverblijf, van langer dan een week tot enkele maanden, gaat voor de betrokken patiënten gepaard met een sterk verkleinde leefwereld. Dit geldt op sociaal vlak, maar zeker ook ruimtelijk. Ondanks de vaak dagelijkse transporten naar onderzoeken en behandelingen, brengen patiënten van dit type heel wat tijd door op de beperkte oppervlakte van hun kamer. Bovendien zijn velen onder hen niet in staat zelfstandig hun bed of zetel te verlaten.

Hoewel patiënten het ziekenhuis niet zien als een thuis, treedt met de stijgende verblijfsduur ook de nood op aan het toe-eigenen van de omgeving. Kaartjes ophangen en bloemen plaatsen zet de relatie met de buitenwereld in de verf en personaliseert de omgeving. Typische zorgobjecten zoals rolstoelen en rollators kunnen dan weer net stigmatiserend werken. Soms is het ook uit noodzaak dat patiënten de kamer volgens hun eigen noden wensen vorm te geven. De exacte locatie van een tafel, kussen of flesje kan het verschil maken tussen zelfredzaamheid en afhankelijkheid.

Om de leefwereld van dit type patiënten toch iets te vergroten, is het erg belangrijk even van omgeving te kunnen wisselen. Naast het cafetaria, waar veel patiënten enkel met hulp van bezoek naartoe kunnen, zijn er in het ziekenhuis echter weinig locaties die deze mogelijkheid aanbieden. Een toegankelijke buitenruimte is al helemaal een onverhoopte luxe.

Door ziekenhuisgebouwen niet langer op te delen op basis van de pathologie van de patiënt zou ruimte vrij gemaakt kunnen worden om aandacht te besteden aan de behoeften van patiënten. Binnen een zeer beperkt deel van het ziekenhuis, per afdeling of op een eigen locatie, zou aandacht kunnen besteed worden aan de specifieke beleving van langdurige patiënten. Hier zou hen de mogelijkheid kunnen geboden worden om zich hun omgeving meer eigen te maken. Het resterende deel van het ziekenhuis kan dan nog steeds meer efficiënt en gefocust blijven voor kortverblijf of spoedgevallen.

Spoedopname

Patiënten die op de spoeddienst terecht komen, hebben uiteraard andere kopzorgen dan de gebouwde omgeving. Vaak worden ze zich pas bewust van hun omgeving wanneer deze hen stoort.

Ondanks heel wat inspanningen bij het zorgpersoneel blijft wachten een essentieel onderdeel van de beleving van een spoedafdeling. Als je weinig anders om handen hebt, springen een gebrek aan hygiëne of duidelijke aanduidingen dat jij de zoveelste patiënt in rij bent eens te meer in het oog. Bovendien zijn heel wat ruimtes waar patiënten dienen te wachten tijdens de procedure zijn hiervoor niet ontworpen, denk aan de kleedruimte voor de rx. Vooral het gebrek aan informatie maakt het wachten lastig. Patiënten willen druk bezet personeel niet storen. Daardoor blijven ze vaak in het ongewisse over het verdere - al dan niet vlotte - verloop van de procedure.

De gebouwde omgeving kan in heel wat van deze situaties ondersteunend werken, al was het maar door contact tussen patiënten en verplegend personeel beter te faciliteren. Heel wat spoedpatiënten geven aan dat een vlot verloop van de procedure, waarbij personeel efficiënt kan werken, essentieel is voor hun eigen welbevinden. Zowel direct als indirect contact, zelfs een vluchtige blik, op regelmatige basis bevestigt voor heel wat patiënten dat ze niet vergeten zijn.

Hoe gaan architecten hiermee om'

Om deze bevindingen ook ingang te doen krijgen in de praktijk werd onderzocht hoe ze best worden overgebracht naar architecten. Dit gebeurde in verschillende stappen. In eerste instantie werd afgetoetst waar architecten hun informatie halen en hoe zij hiermee werken. Vervolgens werd onderzoek gedaan naar de impact van het inzetten van een meer ervaringsgerichte ontwerpopgave. Ten slotte werd een workshop met drie groepen ontwerpers georganiseerd waarbij elke groep de ontwerpopgave onder een andere vorm kreeg aangeboden.

Hou rekening met het veranderde perspectief van een patiënt, zowel fysiek als op sociaal vlak.

Eén groep ontving een omschrijving op papier met toelichting van de patiëntenbeleving, een ervaringsgerichte ontwerpopgave als het ware. Deze groep bleek snel te vervallen in de oude werkwijze en weinig rekening te houden met de beleving van de patiënt.

Een tweede groep kreeg een video-opname gefilmd vanuit het perspectief van een patiënt die liggend in een bed vervoerd wordt. Dit filmpje was vergezeld van uitspraken van patiënten die diezelfde route doorheen het ziekenhuis meemaakten vanuit hetzelfde perspectief. De groep die hiermee aan de slag ging besteedde heel wat meer aandacht aan de overgangen en de samenhang tussen ruimtes.

De leden van een derde groep werden persoonlijk in contact gebracht met een voormalige patiënt en konden in constante dialoog met haar hun ontwerp uitwerken. Deze groep bleek het erg moeilijk te hebben om toch enigszins afstand te nemen van het perspectief van de patiënt en ook aan de noden van het gebouw en de organisatie te denken.

Aanbevelingen uit het onderzoek

Ten slotte resulteerde de combinatie van het onderzoek in het ziekenhuis en bij architecten in enkel concrete aanbevelingen over hoe een meer patiëntgericht ziekenhuis kan worden ontworpen.

Hou rekening met het veranderde perspectief van een patiënt, zowel fysiek als op sociaal vlak.

Zorg ervoor dat het gebouw de relatie tussen patiënt en zorgverleners ondersteunt in elke ruimte waar patiënten komen;

Voorzie ook ruimte voor de personen die patiënten vergezellen zodat zij de tijd comfortabel kunnen doorbrengen;

Ontwerp de ruimte zo dat de nadruk ligt op de zorg die patiënten krijgen eerder dan op medische procedures.

Hoe kan dit ingang vinden in de praktijk'

Reeds in de loop van het onderzoek bleek dat de verzamelde inzichten breder konden ingezet worden dan enkel in de architectuurpraktijk. Ook zorgactoren, van ziekenhuisdirecties tot beleidsmakers, kunnen baat hebben bij een beter inzicht in de relatie tussen ruimte en patiëntenbeleving. Al te vaak wordt immers geclaimd dat de patiënt centraal gesteld wordt, maar blijft dit bij loze woorden.

Door ook aan zorgactoren te tonen hoe ze expliciet aandacht kunnen besteden aan de impact van het gebouw op de zorgorganisatie en patiëntenbeleving, gaan zij, net zoals architecten, ruimte zien als een variabele eerder dan een vaststaand gegeven. Het belang van dit gezamenlijk inzicht mag niet worden onderschat. Zowel in de dagelijkse zorgpraktijk als bij het opstellen van een ontwerpopgave spelen zorgdirecties en beleidsmakers immers een belangrijk rol in het uitzetten van de krijtlijnen voor een ziekenhuisgebouw.

Gezien dit potentieel van de onderzoeksresultaten wordt momenteel in een vervolgproject gefocust op het ontsluiten en implementeren van informatie rond patiëntenbeleving in relatie tot ruimte. Dit project richt zich niet enkel op architecten en zorgdirecties, maar op eenieder die in contact komt met het ontwerpen voor de zorg. Ook product en service designers kunnen aansluiten.

Margo Annemans

Dit doctoraat werd mogelijk gemaakt met steun van een Baekelandmandaat van het Agentschap Innoveren en Ondernemen (voormalig IWT) in samenwerking met osar architecten nv. Het onderzoek werd begleid door prof. Ann Heylighen (KU Leuven, Dept. Architectuur), prof. Chantal Van Audenhove (KU Leuven, LUCAS) en arch. Hilde Vermolen (osar).

Meer info en publicaties: http:// d.architectuur.kuleuven.be/'p=457

Meer info over het vervolgproject 'Van Zorg(zaam) Onderzoek naar Zorg(zaam) Ontwerp' vindt u op: http:// d.architectuur.kuleuven.be/'p=453

Dit onderzoek betreft een Tetra-project van het Agentschap Innoveren en Ondernemen in samenwerking met Flanders In Shape.

OVERHEIDSOPDRACHTEN
Alle overheidsopdrachten

Meest aanbevolen artikels

Verlof ... in onze eigen hof

Verlof ... in onze eigen hof

Tijd om uit te rusten! Niks moet, niksen mag! Wij nemen een korte pauze van 19/07 t.e.m. 08/08! Op 09/08 zijn we er weer! Blijf gezond, hou het veilig en vooral: geniet ervan! Team Bouwkroniek  

'Virtual reality zal het meeste impact hebben op de bouwsector'

'Virtual reality zal het meeste impact hebben op de bouwsector'

Half augustus begint aanleg rotonde Tongersesteenweg in Lanaken

Half augustus begint aanleg rotonde Tongersesteenweg in Lanaken

Dendermonde wil toekomst vestinggordel veiligstellen

Dendermonde wil toekomst vestinggordel veiligstellen