Volg Bouwkroniek

Abonneer u
Aanmelden

Volg Bouwkroniek Bouwkroniek

Een nieuwe lente en een nieuw geluid

Aan oproepen voor vernieuwing heeft het nog nooit ontbroken. Een nieuwe richting in de kunst, een nieuwe politiek, nieuwe sociale verhoudingen, '

Soms heeft een dergelijke oproep ook gevolgen. De vraag van Herman Gorter naar 'een nieuw geluid' leidde wel degelijk tot een vernieuwing in de Nederlandstalige poëzie, met een overgang van de plechtige rederijkersstijl naar een meer vloeiend taalgebruik.

Met technologische vernieuwingen ligt het anders, omdat plechtige oproepen in de technologie eigenlijk niet veel effect hebben: wie in technologische aangelegenheden iets wil 'vernieuwen', die doet het gewoon, zonder oproep. En als de vernieuwing zinvol is, dan komt de navolging spontaan. Toch spoorden politici ons vijftig jaar geleden aan om de bouw te 'industrialiseren'. Wat ze daarmee bedoelden, wisten ze hoogstwaarschijnlijk zelf niet; maar onze toenmalige minister van Huisvesting vertelde doodleuk dat iemand die het metselaarsvak aanleerde eigenlijk geen recht had op een werkloosheidsvergoeding, omdat het zijn eigen schuld was als hij geen werk vond - blijkbaar viel 'metselen' niet onder de door de minister bedoelde 'industrialisering'. Maar het Nationaal Instituut voor de Huisvesting, officiële denktank van onze overheid, vertelde ons wel wat 'industrialisering' is: 'alles wat niet traditioneel is'.

Die definitie is manifest onjuist. De uitvinding en het gebruik van de stoommachine vanaf het einde van de achttiende eeuw heeft het hele economische leven grondig en definitief gewijzigd - wat aanleiding gaf tot de term 'industriële revolutie'. Maar vele vormen van technologie bestonden al vele eeuwen vóór de uitvinding van de stoommachine: keramiek, metaalbewerking, spinnen, weven, houtbewerking, leerlooien, graan malen, de boekdrukkunst, ' Wat de stoommachine leverde, was goedkope en praktisch bruikbare mechanische energie, die tot drastische veranderingen in de werkorganisatie en uiteindelijk ook in de maatschappelijke structuren leidde. De wevers werden fabrieksarbeiders, net zoals de smeden, houtzagers, volders, meubelmakers, '

In de bouwsector heeft de industriële revolutie niet geleid tot maatschappelijke veranderingen. Bouwen was, en is nog altijd een zaak van individuele ondernemingen, die op vraag van (vaak eenmalige) klanten gebouwen optrekken. Uiteraard heeft de ontwikkeling van de technologie zich ook in de bouwsector laten voelen. En laat ze zich nog altijd voelen: vooral de uitvinding van de elektromotor die allerhande toepassingen vond die het werk op de bouwwerven gemakkelijker maakten - maar dat heeft de organisatiestructuur van de sector niet echt beïnvloed.

De 'traditioneel' gebleven bouwsector leverde wel de grote fabriekshallen waarin spinmachines, weefgetouwen, werkateliers, drukkerijen, enzovoort konden worden ondergebracht. En bij die grote hallen hoorde een machinekamer, waarin de energie wordt opgewekt voor de machines in de werkhallen.

De meest opvallende bijdrage van de bouwsector aan de industriële revolutie was de schoorsteen. Grote hallen waarin groepen mensen samen kunnen werken, hoefden niet echt uitgevonden te worden; die bestonden al. Maar grote stoommachines vergen grote stoomketels waarin ook 'groot' vuur kan gestookt worden. En om dat 'groot vuur' veilig en efficiënt te kunnen produceren, waren schoorstenen nodig.

Dat kanalen in baksteenmetselwerk best geschikt zijn om rookgassen te evacueren, was al sinds eeuwen bekend; maar de grote stookinstallaties vergden ook grote en hoge schoorstenen, en zo werd de fabrieksschoorsteen een unieke bijdrage van de bouwsector aan de industriële revolutie.

Er zit weinig variatie in het ontwerp: fabriekschoorstenen zijn zelfdragende, ronde kanalen die naar boven toe iets smaller worden. Op de hoogte schijnt geen grens te staan, in de loop der tijden zijn er schoorstenen gebouwd met een hoogte van ettelijke honderd meters.

De fabrieksschoorsteen werd een unieke bijdrage van de bouwsector aan de industriële revolutie.

Weinig mensen vonden ze mooi en de ontwerpers hebben ook weinig pogingen gedaan om ze te verfraaien. Veel verder dan een paar ringen van witte of nog anderskleurige stenen raakte men daarbij zelden. Romantische zielen uit de negentiende eeuw zagen de fabrieksschoorsteen dan ook als een vulgaire concurrentie voor de veel fraaiere kerktorens: kerktorens roken niet, ze bieden broedplaatsen voor kerkuilen, valken en andere magische vogelsoorten en zijn ook de thuishaven van de klokken die elk jaar helemaal naar Rome vliegen om paaseieren voor onze kinderen te halen. Helemaal bovenaan de kerktoren staat een haan, die ons toont vanwaar de wind komt, en op de flanken van de toren zijn wijzerplaten waarop we kunnen zien hoe laat het is.

Sinds de uitvinding van de elektriciteitsdistributie en van de elektromotor is het aantal fabrieken met een eigen stoommachine drastisch verminderd; alleen chemische bedrijven, keramiekfabrikanten en speciale verbrandingsinstallaties hebben nog schoorstenen nodig. Een groot deel van de duizenden fabrieksschoorstenen die ooit gebouwd werden, staan nog altijd recht; nutteloos geworden, maar toch nog landschapsbepalend.

Zoals de traditie in de bouw het wil, zijn ze voor de eeuwigheid gebouwd. Maar de eeuwigheid duurt lang en als ze niet meer gebruikt worden, is er niemand die ze in bescherming neemt.

Als een oude fabrieksschoorsteen geen vrienden meer heeft, krijgt hij 'euthanasie'. Een gespecialiseerd bedrijf bestudeert de (eenvoudige) stabiliteit van de schoorsteen, en met een kleine hoeveelheid precies geplaatste springstofpatronen laat men het industriële monument netjes verticaal instorten. Het lijkt eigenlijk meer op een terechtstelling door een vuurpeloton dan op euthanasie. Die indruk wordt nog versterkt door het feit dat de 'scherprechters' vaak fotografen uitnodigen om de laatste ogenblikken van de veroordeelde schoorsteen te filmen ten behoeve van het tv-journaal van 7 uur (of 8 uur op Canvas.)

ZANDER

OVERHEIDSOPDRACHTEN
Alle overheidsopdrachten

Meest aanbevolen artikels

Deinze: werken voor Torck-site gestart

Deinze: werken voor Torck-site gestart

Op de site van de oude fabriekspanden van Torck in de Ommegangstraat in Deinze is gestart met de grondwerken voor de bouw van 60 wooneenheden en een commerciële ruimte, een fietsenstalling en een ondergrondse parking. Reeds 20% van de[…]

20/04/2021 | Deinze
Nieuwe brug verbindt Brusselse Noordwijk met Thurn & Taxis

Nieuwe brug verbindt Brusselse Noordwijk met Thurn & Taxis

Vijf kandidaten voor bouw gemeentehuis Middelkerke

Vijf kandidaten voor bouw gemeentehuis Middelkerke

Bouw gestart van MVRDV's Mission Rock-toren in San Francisco

Bouw gestart van MVRDV's Mission Rock-toren in San Francisco