Volg Bouwkroniek

Abonneer u
Aanmelden

Volg Bouwkroniek Bouwkroniek

Bouwunie kijkt bezorgd naar schaal-

Bouwunie kijkt bezorgd naar schaal-

vergroting van overheidsopdrachten

'Mededinging moet er zijn, op een correcte en duurzame manier.' Dat verklaart Hilde Masschelein, gedelegeerd bestuurder van Bouwunie, in het licht van de tendens tot schaalvergroting van overheidsopdrachten in de bouw die wordt geïllustreerd met cijfers van Bouwkroniek. Haar organisatie maakt zich zorgen dat de talrijke kmo's in deze sector hierdoor steeds meer uit de boot dreigen te vallen.

'De overheid (de federale staat, de gewesten, provincies, gemeenten, kerkfabrieken, scholen, universiteiten, de brandweer, lokale politiezones, OCMW's, ziekenhuizen, rust- en verzorgingstehuizen, ') is een belangrijke opdrachtgever van bouwwerken: overheidsopdrachten (werken, leveringen en diensten) vertegenwoordigen een omzet van 97,75 miljard ', in aanneming van werkzaamheden ongeveer 10% van het bnp. Het aandeel van de opdrachten in de 'werken' op het totaal van de overheidsopdrachten bedraagt 46%. In de bouwsector nemen overheidsopdrachten zowat 32% van de totale activiteit in', signaleert Hilde Masschelein.

Een heleboel opdrachten worden rechtstreeks door bouw-kmo's uitgevoerd, een toestand die Bouwunie wil behouden. Helaas merkt ze bij de overheid een verschuiving naar schaalvergroting bij het aanbesteden van overheidsopdrachten. Door deze schaalvergroting en het bundelen van verschillende opdrachten hopen besturen immers goedkoper en/of doeltreffender te kunnen inkopen. Ten gevolge hiervan verhogen echter ook de toegangsvoorwaarden tot de opdracht zo drastisch dat enkel nog zeer grote aannemingsbedrijven, vaak internationale bouwgroepen of consortia, kunnen meedingen naar de opdracht.

'De klassieke aanbesteding wordt verlaten bij gemeentelijke pps-en ('mini-dbfm's') door de verstrengde ESR-neutraliteit, de pps scholenbouw 'Scholen van morgen' waarvoor zelfs de grootste bouwfirma's in een tijdelijke vereniging (tv) moeten opereren en nutsmaatschappijen die 'Energiediensten lokale besturen' aanbieden door (i.p.v. de lokale besturen) met enkele aannemers raamovereenkomsten te sluiten; ze zetten één geclusterde opdracht in de markt en duiden bij een concrete opdracht in een mini-competitie de uitvoerder aan. Terwijl in deze aanbestedingsdossiers voordien nog individuele bouw-kmo's rechtstreeks konden meedingen naar de opdracht dwingt deze nieuwe aanpak ze in de rol van (sub)onderaannemer en contracteren ze dus niet langer rechtstreeks met de overheid. Het is echter beter om vanuit de eerste schuif mee te eten dan vanuit de tweede of derde, want de schotel wordt altijd kleiner', beseft de gedelegeerd bestuurder van Bouwunie.

Schaalvergroting zou moeten zorgen voor meer kwaliteit en efficiëntie tegenover lagere kosten, kortom voor kostenbesparing. Ze lijkt op het eerste gezicht dus vele voordelen te bieden, maar verbergt volgens Bouwunie minstens evenveel nadelen. Door verschillende bouwprojecten in één keer aan te besteden, hoopt men de kosten te drukken. Dat is echter niet noodzakelijk zo, bv. wanneer met amper twee of drie grote marktspelers de concurrentie onvoldoende heeft kunnen spelen. Bovendien is de kans groot dat het bestuur een erg dominante marktspeler tegenover zich krijgt en hierdoor zijn onderhandelingspositie verzwakt.

Daarom vraagt Bouwunie om niet automatisch naar schaalvergroting te grijpen als dé (budgettaire) probleemoplosser. Schaalvergroting mag niet ten koste gaan van bouw-kmo's, waarvoor de Vlaamse aanbestedingsmarkt ten volle toegankelijk moet blijven.

Minder overheidsopdrachten

'Het aantal gepubliceerde overheidsopdrachten daalt onmiskenbaar. Na een piek tot 2011 is het aantal aanbestedingen de jongste jaren over zijn hoogtepunt. De meeste publicaties in de bouw vonden plaats in de hiernaast in de onderste grafiek vermelde tien categorieën', weet Dirk Van Eetvelde, bladmanager van Bouwkroniek.

Bulletin der Aanbestedingen

Ter verduidelijking: onder deze overheidsopdrachten vallen kleinere opdrachten (aankopen/werkzaamheden tot 85.000 ' die vallen onder de onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking en zonder publicatieplicht, waardoor het aantal opdrachten onbekend is), openbare opdrachten met publicatieverplichting in het Bulletin der Aanbestedingen (in 2014 werden 27.568 berichten opgenomen in het Bulletin der Aanbestedingen) en grote opdrachten die de Europese drempelwaarden bereiken (vanaf 5,186 miljoen ') en die moeten worden gepubliceerd in het Supplement op het Publicatieblad van de Europese Unie (in 2014 werden 10.718 opdrachten door Belgische overheden gepubliceerd). Bouwkroniek merkt hier een sterke stijging, die ook wijst op schaalvergroting.

'Het aantal overheidsopdrachten slinkt elk jaar en tegelijk vergroot hun omvang. De erkenningsreglementering, verdeeld in acht klassen van laag naar hoog, bepaalt welke aannemers kunnen deelnemen aan een overheidsopdracht. In de periode 2002-2014 zien we een duidelijke daling bij klasse 1-opdrachten (werkzaamheden tot 135.000 '). Klasse 2 en 3-opdrachten blijven min of meer gelijk. In de hogere klassen 4 tot en met 8 stijgt daarentegen het aandeel van overheidsopdrachten', signaleert Dirk Van Eetvelde.

Nochtans bestaat de Vlaamse bouwsector vooral uit kmo's: liefst 99,5% van de 70.000 actieve bouwbedrijven heeft minder dan vijftig werknemers en 96% heeft minder dan tien werknemers. Deze kmo's zijn bovendien wel degelijk geïnteresseerd in overheidsopdrachten.

Enquête

'Uit een recente korte bevraging van Bouwunie bij 134 respondenten blijkt dat 47,8% van deze bouw-kmo's al overheidsopdrachten heeft uitgevoerd. Hun belangrijkste redenen om hieraan deel te nemen zijn de welgekomen aanvulling van het werkvolume waardoor ze hun werkzekerheid behouden en het creëren van diversiteit in de orderportefeuille, de betalingszekerheid (de overheid betaalt soms wel wat te laat, maar altijd), het kunnen werken in eigen regio of gemeente in tijden van files en omdat de opdrachtgevende overheid het hen gevraagd heeft', meldt Nadia Schepens, juridisch adviseur en secretaris Algemene en Ruwbouwaannemers bij Bouwunie gespecialiseerd in bouwrecht en de wetgeving op de overheidsopdrachten.

Bouw-kmo's kampen wel met belangrijke drempels om (meer) deel te nemen aan openbare aanbestedingen:

- de procedure is erg complex, brengt heel wat administratie met zich en is dus ook tijdrovend (volgens 47,8%);

- ze hebben of krijgen te weinig informatie (37,3%);

- en er worden erg hoge eisen gesteld aan de onderneming, vaak ontbreekt de juiste erkenning en finaal gaat het werk toch naar de laagste prijs (15,7%).

Daar staat tegenover dat bouw-kmo's flexibel en creatief zijn en blijk geven van doorzettingsvermogen. Aannemers beseffen dat ze meer dan ooit hun krachten moeten bundelen en doen dat ook. Daarom worden vaak tijdelijke handelsvennootschappen (thv's) gesloten, al kent ook deze configuratie haar grenzen.

'Vlaamse bouw-kmo's betonen dus wel interesse, maar kunnen geen antwoord bieden op de 'globalisering' van overheidsopdrachten van werkzaamheden en dreigen uit de boot te vallen. De markt dreigt voor hen op te drogen wanneer deze tendens aanhoudt', betreurt Nadia Schepens.

Conclusies en aanbevelingen

Bouwunie wil zich niet zomaar voor of tegen schaalvergroting uitspreken, maar pleit voor nuancering. Sommige overheidsbeslissingen tot schaalvergroting van bouwprojecten zijn immers weldoordacht en met oog voor het algemene belang (vaak financieel). Ze waarschuwt wel voor de nefaste gevolgen wanneer openbare besturen ondoordacht kiezen voor schaalvergroting.

Bouwunie verwacht dat de Vlaamse overheid als belangrijke opdrachtgever haar verantwoordelijkheid opneemt tegenover Vlaamse bouw-kmo's en de kmo-kaart trekt. Een gezonde mededinging en concurrentie is prioritair (het gaat om ons belastinggeld) en kan enkel door overheidsopdrachten zo aan te besteden dat kmo's ten volle aan bod komen. Ze moeten rechtstreeks kunnen meedingen naar overheidsopdrachten en mogen niet in de rol van onderaannemer geduwd worden. Daarom formuleert Bouwunie enkele aanbevelingen.

Vooreerst is er nood aan een duurzame mededinging. De Vlaamse overheid moet de maximale mededinging van de bouwsector blijven bewaken en waarborgen. Door overheidsopdrachten zo in de markt te zetten dat slechts een beperkt aantal bedrijven een exclusief speelveld toebedeeld krijgen en Vlaamse kmo's per definitie uit de boot vallen, draagt de overheid rechtstreeks bij tot diens teloorgang.

PMV waarschuwde hiervoor al in 2006 in het kader van pps: 'In het kader van pps-projecten worden zowel financieel, technisch als organisatorisch hogere eisen gesteld aan de opdrachtnemers. Indien men wil echter vermijden dat pps het exclusieve speelveld wordt van een beperkt aantal bedrijven moet de opdrachtgever vermijden dat drempels worden gecreëerd die de mededinging voor pps-projecten meer beperken dan wenselijk is. Ook een te grote verschuiving van traditionele projecten naar pps zou een nadelig effect kunnen hebben voor de mededinging en de sector.'

'Mededinging is hét grondbeginsel van overheidsopdrachten, die worden gesloten nadat de mededinging (concurrentie) ten volle heeft kunnen spelen. Nochtans kan het bestuur aan de hand van de 'selectiecriteria' deze mededinging enigszins sturen en beperken. Met de (financiële, economische, technische) selectiecriteria bepaalt het het niveau van de aannemers die mogen of kunnen meespelen. Het zou hierbij nochtans criteria moeten vastleggen die 'in verhouding staan tot het voorwerp van de opdracht' om die mededinging voldoende ruim te laten spelen. De opdracht mag niet de facto voorbehouden blijven voor enkele marktspelers. Misbruiken moeten worden gesignaleerd bij een kmo-meldpunt, dat kan ingericht worden bij het Vlaams samenwerkingsforum voor overheidsopdrachten', beklemtoont Bouwunie.

Strijd tegen sociale dumping

Ten tweede moet gestreden worden tegen de sociale dumping in de ganse keten, die in de hand dreigt gewerkt te worden door het streven naar kostenbesparing en de laagste prijs. Bouwunie constateert dat niet in het minst op heel grote bouwplaatsen een echte strijd tegen sociale dumping moet worden gevoerd. De bouwsector lijdt zwaar onder de deloyale concurrentie, zowel van buitenlandse ondernemingen als van binnenlandse praktijken. Bedrijven die de regelgeving niet respecteren en/of personeel tewerkstellen aan dumpingprijzen brengen de overlevingskansen van bonafide bouw-kmo's in gevaar.

Bij overheidsopdrachten moeten de publieke middelen correct besteed worden. Zeker de overheid mag geen sociale fraude op haar bouwwerven dulden. Openbare besturen zitten als het ware mee op de eerste rij bij het opsporen van fraude en misbruiken. Het is echter niet steeds duidelijk wat zo'n bestuur aan moet met 'enkel maar vermoedens'.

Bouwunie staat achter recente initiatieven tegen de sociale fraude bij overheidsopdrachten zoals het Charter voor Duurzame Samenwerking op vraag van de Regie der Gebouwen en steunt het lopende initiatief vanuit VRN (Vlaamse Raad voor Nutsbedrijven) waar een werkgroep sociale fraude zich buigt over de problematiek. Maar ze beseft ook dat er nog veel werk aan de winkel is om iedereen mee te krijgen. Een algemene rondzendbrief met knipperlichten is noodzakelijk. Bouwunie heeft hiertoe al een aanzet gemaakt, maar dit moet uiteraard samen met de overheid worden verfijnd. Ze verwijst naar de checklist voor openbare besturen die in een recent verleden werd uitgewerkt, met een afvinklijst om sociale fraude vooraf, tijdens de gunning en tijdens de uitvoering te vermijden.

Bouwunie vraagt niet dat een opdrachtgever de rol overneemt van de inspectiediensten, maar wil wel dat de inspectie- en controlediensten gealarmeerd worden bij een vermoeden van fraude zodat deze inspectiediensten, die wel over de vereiste middelen en macht beschikken, onderzoek instellen en wantoestanden aanpakken.

Wet overheidsopdrachten

Besturen moeten ook creatief aan de slag met de wettelijke tools uit de wet overheidsopdrachten. Zo kunnen ze thans een werk via 'algemene aanneming' aanbesteden of in percelen. De keuze voor algemene aanneming is vaak geïnspireerd door pragmatisme en kostenbesparing. Opsplitsing in percelen moet nochtans overwogen worden, ook bij complexe overheidsopdrachten met verschillende bouwdisciplines, zodat meer aannemers rechtstreeks kunnen meedingen. De nieuwe wet overheidsopdrachten laat een afzonderlijke aanbestedingswijze per perceel toe, zodat besturen meer ruimte krijgen voor prijs/kwaliteitskeuze per lot ('gunning op maat'). Ook Europa vraagt uitdrukkelijk om voldoende overheidsopdrachten voor te behouden voor kmo's: in de EU-richtlijn overheidsopdrachten 2014 is zelfs om die reden voorgeschreven dat besturen een beperking van het aantal loten per inschrijver kunnen voorzien.

Ten tweede moeten besturen zorgen voor een opwaardering van de erkenning als aannemer. In principe mag enkel een erkende aannemer overheidsopdrachten uitvoeren. Bouwunie stelt daarom voor dat, enkel waar nodig en waar de erkenningsreglementering niet voldoet, gewerkt wordt met een kwalitatieve selectie voor aannemers als die geen administratieve rompslomp met zich brengt. Ook aan onderaannemers zou volgens Bouwunie, met het oog op meer kwaliteit, een erkenning moeten opgelegd worden.

Tot slot is er de variant waarmee aannemers alternatieven kunnen aanreiken. Ze hebben vaak de sleutel in handen tot een goedkoper of efficiënter bouwproces. Door hun gespecialiseerde kennis kunnen ze bouwheren adviseren en wijzen op mogelijk goedkopere varianten.

OVERHEIDSOPDRACHTEN
Alle overheidsopdrachten

Meest aanbevolen artikels

Dag van de architectuur zet honderd gebouwen in de kijker

Dag van de architectuur zet honderd gebouwen in de kijker

Tijdens de Dag van de architectuur op zondag 17 oktober kan je kennismaken met een heleboel bijzondere projecten in Vlaanderen en Brussel. Ruim honderd gebouwen en veertig architectenkantoren zetten de deuren open voor een uitzonderlijke blik[…]

Objectief schattingsverslag vormt basis voor bedrag woonlening

Objectief schattingsverslag vormt basis voor bedrag woonlening

Cofinimmo bouwt woonzorgcentra in Frankrijk en Spanje

Cofinimmo bouwt woonzorgcentra in Frankrijk en Spanje

Geen vergunning voor gascentrale in Dilsen-Stokkem

Geen vergunning voor gascentrale in Dilsen-Stokkem